सत्र 7: समयः ९० मिनेट

वातावरणमैत्री स्थानीय शासन कार्यान्वयनको लागि वित्तीय स्रोत व्यवस्थापन

१. वातावरणमैत्री स्थानीय शासन कार्यान्वयनमा वित्त परिचालनको आवश्यकता र औचित्य

१.१ आवश्यकता (Need for Financial Mobilization)

स्थानीय कार्यक्रम कार्यान्वयनका लागि स्रोत सुनिश्चित गर्नु
- वातावरणमैत्री योजना, हरित पूर्वाधार, फोहर व्यवस्थापन, सरसफाई, र जलवायु अनुकूलन कार्यक्रमहरू खर्च-सापेक्ष वित्तीय साधन आवश्यक।
स्रोतको दिगो व्यवस्थापन
- स्थानीय तहले आफ्नै राजस्व, अनुदान र अन्तर्राष्ट्रिय सहयोगको सही संयोजनमार्फत दीर्घकालीन कार्यक्रम सञ्चालन।
प्रभावकारी सेवा वितरण
- वित्तीय योजना र बजेटको परिचालनले सफा, हरित, दिगो र समावेशी सेवा सुनिश्चित।
अनियमितता र दुरुपयोग रोकथाम
- वित्तीय व्यवस्थापनको नियमित अनुगमनले भ्रष्टाचार, अनियमित खर्च र स्रोतको दुरुपयोग घटाउँछ।
स्थानीय स्वायत्तता र निर्णय क्षमता
- स्थानीय तहले वित्तीय स्रोतको नियन्त्रण र प्राथमिकता निर्धारण गर्न सक्छ, जसले EFLG कार्यक्रम प्रभावकारी बनाउँछ।

१.२.औचित्य (Rationale / Justification)

स्थिर वित्तीय आधार सिर्जना गर्नु
- प्रत्येक परियोजना वा कार्यक्रमको लागि निश्चित र व्यवस्थित बजेटको व्यवस्था।
EFLG लक्ष्यसँग बजेटको समन्वय
- हरित विकास, दिगो भूमि प्रयोग, फोहर न्यूनिकरण, जलवायु अनुकूलन, र खाद्य सुरक्षा योजनासँग वित्तीय साधनको समायोजन।
पारदर्शिता र जवाफदेहिता सुनिश्चित
- बजेट प्रक्रिया र खर्च सार्वजनिक गरी स्थानीय समुदायको निगरानी।
प्राथमिकता निर्धारण र स्रोत उपयोग दक्षता
- उच्च प्राथमिकताका क्षेत्र (जस्तै: फोहर व्यवस्थापन, हरित पूर्वाधार, जलवायु अनुकूलन) मा स्रोत केन्द्रित।
सामुदायिक सहभागिता प्रवर्द्धन
- वित्तीय निर्णयमा स्थानीय समुदायको सहभागिता र सहमति सुनिश्चित।

१.३ स्रोत र वित्त व्यवस्थापनको आधार

EFLG कार्यान्वयनका लागि स्थानीय तहले विभिन्न स्रोतबाट वित्तीय स्रोत व्यवस्थापन गर्नुपर्छ:

आन्तरिक स्रोत (Own Source Revenue)
- सेवा शुल्क, फोहर संकलन शुल्क,…….।
- स्थानीय तहले आफ्नै बजेटबाट हरित र दिगो परियोजनामा लगानी।
संघीय तथा प्रदेश सरकारको अनुदान/कार्यक्रम (Grants/programme from Central and Provincial Government)
- संघीय सरकारको सशर्त/बिशेष/समपुरक अनुदान,
- प्रदेश सरकारको सशर्त/बिशेष/समपुरक अनुदान,
- EMP/IEE/EIA मा वातावरण क्षेत्रमा काम गर्ने भनि छुट्याइएको रकम,
- संघ तथा प्रदेशका खानेपानी, सरसफाई, जलवायु अनुकूलन,विपद जोखिम न्यूनीकरण जस्ता कार्यक्रम।
संघीय सरकार मार्फत अन्तर्राष्ट्रिय अनुदान / सहयोग (Donor / Development Partner Funding)
- द्विपक्षीय तथा बहुपक्षीय सहयोग
- जलवायु परिवर्तन सम्बन्धि कोषहरू:

क्र.सं	कोषको नाम (Fund Name)	स्थापना वर्ष / व्यवस्थापक संस्था	मुख्य उद्देश्य / क्षेत्र	नेपालमा सम्बन्धित कार्यक्रम वा उदाहरण
१.	Global Environment Facility (GEF)	1991 / World Bank, UNDP, UNEP	जैविक विविधता, जलवायु परिवर्तन, भूमि अवनति, प्रदूषण नियन्त्रण	जलवायु सहनशील कृषि र जल व्यवस्थापन परियोजना (UNDP–GEF)
२.	Adaptation Fund (AF)	2001 / Kyoto Protocol अन्तर्गत	जलवायु अनुकूलन (Adaptation) मा सहयोग	कृषि क्षेत्रमा जलवायु सहनशील अभ्यास विस्तार परियोजना
३.	Climate Investment Funds (CIF)	2008 / World Bank समूह	नवीकरणीय ऊर्जा, वन संरक्षण, जलवायु न्यूनीकरण	SREP अन्तर्गत नेपाल नवीकरणीय ऊर्जा विस्तार कार्यक्रम
४.	Least Developed Countries Fund (LDCF)	2001 / GEF द्वारा व्यवस्थापन	न्यून विकसित देशहरूको अनुकूलन परियोजना	नेपालमा LAPA (Local Adaptation Plan of Action) कार्यान्वयन सहयोग
५.	Special Climate Change Fund (SCCF)	2001 / GEF	अनुकूलन, ऊर्जा, कृषि, जलस्रोत, स्वास्थ्य	जलवायु सहनशील जल व्यवस्थापन परियोजना
६.	Green Climate Fund (GCF)	2010 / UNFCCC अन्तर्गत	जलवायु न्यूनीकरण र अनुकूलन परियोजनामा सहयोग	Ecosystem Based Adaptation (EbA) परियोजना, BRCH परियोजना
७.	NAMA Facility (Nationally Appropriate Mitigation Actions)	2013 / Germany र UK द्वारा	देशले प्रस्ताव गरेका उत्सर्जन घटाउने कार्यमा सहयोग	नेपालका ऊर्जा र यातायात क्षेत्रका NAMA प्रस्तावहरू
८.	Global EbA Fund (Ecosystem-based Adaptation Fund)	2020 / UNEP र IUCN द्वारा	पारिस्थितिक तन्त्रमा आधारित जलवायु अनुकूलन	पर्वतीय पारिस्थितिक तन्त्रमा अनुकूलन अभ्यास विस्तार परियोजना
९.	Forest Carbon Partnership Facility (FCPF)	2008 / World Bank	वन संरक्षण र कार्बन उत्सर्जन न्यूनीकरण (REDD+)	नेपाल REDD+ Readiness Program

१.४ निजी क्षेत्रको लगानी (CSR, Corporate Social Responsibility)

निजी कम्पनीहरूको CSR कार्यक्रम मार्फत हरित पूर्वाधार, फोहर व्यवस्थापन, सरसफाई र जलवायु अनुकूल परियोजनामा योगदान।
उदाहरण: सौर्य प्यानल, कम्पोस्ट सुविधा, सामुदायिक पार्क…….।

१.५ परिवार र टोल–समुदायको योगदान (Community / Household Contribution)

सामुदायिक स्वच्छता कार्यक्रम, वृक्षारोपण, सामुदायिक जलस्रोत संरक्षण।
स्वयंसेवी योगदान र सामुदायिक लगानीले कार्यक्रमको दिगोपन सुनिश्चित।

१.६ गैर–सरकारी संघ/संस्था (NGOs / CBOs / Cooperatives)

स्वास्थ्य, सरसफाई, फोहर व्यवस्थापन, जैविक खेती, जलवायु अनुकूलन।
स्थानीय तहसँग साझेदारी गर्दै स्रोत, क्षमता र प्रविधि समर्थन।

२.बजेट निर्धारण र प्राथमिकता:

१.EFLG बजेटको मुख्य प्राथमिकता:

- हरित पूर्वाधार निर्माण (सौर्य/पानी/सडक)
- फोहर व्यवस्थापन र कम्पोस्ट निर्माण
- जलवायु अनुकूल कृषि र खाद्य सुरक्षा कार्यक्रम
- सरसफाई, पानी आपूर्ति, ढल व्यवस्थापन

२.Budget Framework संरचना:

- कार्यक्रम-आधारित बजेट
- लागत–लाभ विश्लेषण
- वातावरणीय र सामाजिक प्रभाव मूल्याङ्कन

३.वित्तिय नियमन र पारदर्शिता

१.खर्चको निगरानी:

- स्थानीय लेखा समितिहरू र अनुगमन प्रणाली।
- वातावरणमैत्री सूचक (EFLG Indicators) प्रयोग।

२.पारदर्शिता:

- बजेट र वित्तिय रिपोर्ट सार्वजनिक।
- स्थानीय समुदायको सहभागी निगरानी।

४. स्थानीय तहको क्षमता विकास

वित्तीय योजना बनाउने, खर्च निगरानी गर्ने, र EFLG कार्यक्रम कार्यान्वयन गर्ने क्षमता विकास।
बजेट प्रणालीमा हरित, दिगो र समावेशी दृष्टिकोण समावेश।

५.फाइदा

वातावरणमैत्री र दिगो सेवा सञ्चालनका लागि स्थिर वित्तीय आधार बनाउने ।
अनियमित खर्च र दुरुपयोग घटाउने।
स्थानीय तहको स्रोत अनुकूलन क्षमता र दिगोपन सुनिश्चित।

६ निष्कर्ष

EFLG को सफलता वित्तीय आधारमा निर्भर छ।
वित्त परिचालनले स्रोतको दिगो उपयोग, प्रभावकारी योजना कार्यान्वयन, पारदर्शिता र समुदाय सहभागिता सुनिश्चित गर्छ।
यसले स्थानीय तहलाई हरित, दिगो र समावेशी स्थानीय शासन प्रणाली विकास गर्न सक्षम बनाउँछ।