सत्र ९:  समयः ९० मिनेट

वातावरणमैत्री स्थानीय शासन मूलप्रवाहीकरण                 

१.अवधारणा (Concept of EFLG Mainstreaming)

• EFLG Mainstreaming भन्नाले वातावरणमैत्री, दिगो र समावेशी शासनका सिद्धान्तहरूलाई सबै स्थानीय तहका साथै संघ तथा प्रदेश सरकारका योजनाहरू, कार्यक्रमहरू र सेवा वितरण प्रक्रियामा मुख्य बिषय (core) का रूपमा समाहित गर्नु भन्ने बुझिन्छ।
• यसको उद्देश्य वातावरण संरक्षण,,फोहरमैला व्यवस्थापन, विपद जोखिम न्यूनीकरण,  दिगो स्रोत प्रयोग, जलवायु अनुकूल विकास र सामाजिक समावेशीकरणलाई विकासको मूल अङ्ग बनाउनु हो।

मुख्य विशेषताहरू:

1. समग्र विकास प्रक्रियामा समावेशीकरण – सबै योजना र कार्यक्रम EFLG सिद्धान्त अनुरूप।
2. स्रोत र बजेटमा एकीकृत रणनीति – हरित पूर्वाधार, फोहर व्यवस्थापन, सरसफाई, जलवायु अनुकूलन।
3. स्थानीय तहको नीति र कार्यान्वयनमा दिगोपन – हरित, समावेशी र दिगो निर्णय।
4. समुदाय र निजी क्षेत्रको सहभागिता – CSR, NGOs, टोल–समुदाय र परिवारको सक्रिय भूमिका।

२.फाइदा (Benefits of EFLG Mainstreaming)

1. दिगो र हरित विकास सुनिश्चित
   • स्थानीय योजना र कार्यक्रम पर्यावरणीय प्रभाव र स्रोत संरक्षणसँग समायोजित।
2. कार्यक्रमको प्रभावकारिता र परिणाममा सुधार
   • फोहर व्यवस्थापन, जलवायु अनुकूलन, खाद्य सुरक्षा, पानी–सरसफाईमा उत्कृष्ट परिणाम।
3. स्रोतको प्रभावकारी उपयोग
   • बजेट, अनुदान, CSR र समुदाय स्रोत एकीकृत र प्राथमिकतामा आधारित प्रयोग।
4. समावेशी स्थानीय शासन
   • महिला, बालबालिका, विपन्न वर्ग र समुदायको निर्णय प्रक्रियामा सहभागिता।
5. स्थिरता र लचिलोपन (Resilience)
   • विपद् जोखिम, जलवायु प्रभाव र वातावरणीय चुनौतीहरूसँग सामना गर्न सक्षम स्थानीय तह।
6. पारदर्शिता र जवाफदेहिता
   • बजेट, कार्यक्रम र स्रोतको नियमित अनुगमन र समुदाय सहभागिता।
7. अन्तर्राष्ट्रिय मानक र प्रतिबद्धता पूरा गर्ने क्षमता
   • SDGs, Sendai Framework, Paris Agreement, UNFCCC, Habitat III आदि लक्ष्यहरूसँग स्थानीय योजना समायोजन।

 

 

३ EFLG कार्यान्वयन: अवसर र चुनौतीहरू

१.अवसरहरू (Opportunities)

• स्थानीय स्तरमा दिगो विकास प्रवर्द्धन
  • हरित पूर्वाधार, जलवायु अनुकूल योजना, दिगो भूमि/भूमि प्रयोग, फोहर व्यवस्थापन।
• समुदायको सक्रिय सहभागिता
  • टोल–समुदाय, परिवार, नागरिक समाज, NGOs को लगानी र सहभागिता।
• निजी क्षेत्र / CSR मार्फत स्रोत जुटाउने
  • हरित परियोजना, जलस्रोत संरक्षण, कम्पोस्ट, सामुदायिक पार्क र शिक्षा कार्यक्रम।
• अन्तर्राष्ट्रिय सहयोग र मानकसँग समायोजन
  • SDGs, Sendai Framework, Paris Agreement, UNFCCC, Habitat III।
• समावेशी र पारदर्शी शासन प्रवर्द्धन
  • महिला, बालबालिका, विपन्न समूह र समुदायको निर्णय प्रक्रियामा सहभागिता।
• स्थानीय तहको क्षमता विकास
  • बजेट योजना, वातावरणमैत्री कार्यक्रम कार्यान्वयन, वित्त परिचालन र निगरानी।

२.चुनौतिहरू (Challenges)

• सीमित वित्तीय स्रोत
  • स्थानीय तहका आफ्नै राजस्व सीमित, सरकारी अनुदान र दातृ स्रोतमा निर्भरता।
• सामर्थ्य र क्षमता अभाव
  • EFLG कार्यक्रम योजना, बजेट निर्माण, निगरानी र कार्यान्वयनमा क्षमता कम।
• सांस्कृतिक र सामाजिक चुनौतीहरू
  • समुदायको संलग्नता, परम्परागत अभ्यास र वातावरणीय चेतना कमजोर।
• प्राविधिक र पूर्वाधार अभाव
  • हरित निर्माण, फोहर व्यवस्थापन, पानी–ढल र जलवायु अनुकूल प्रविधि सीमित।
• नीति–कानून कार्यान्वयनमा बाधा
  • कानून, नीति र नियमावलीको अव्यवस्थित कार्यान्वयन।
• जलवायु परिवर्तन र वातावरणीय जोखिम
  • विपद् जोखिम, बाढी–पहिरो, सुख्खा मौसम, जैविक विविधता क्षति।

 

 

 

 

 

४ EFLG mainstreaming विधिहरू (Methods / Approaches)

१.नीति र योजना स्तरमा Mainstreaming

• स्थानीय नीति, कार्यक्रम र योजना निर्माणमा EFLG सिद्धान्त समावेश।
• उदाहरण: भू-उपयोग योजना, नगर/गाउँ विकास योजना, कृषि र जल नीति।
• लक्ष्य: हरित, दिगो र जलवायु अनुकूल योजना सुनिश्चित।

२. बजेट र वित्त व्यवस्थापनमा Mainstreaming

• प्राथमिकतामा आधारित बजेट – हरित पूर्वाधार, फोहर व्यवस्थापन, जलस्रोत, सरसफाई।
• वित्तीय स्रोतको विविधीकरण – सरकारी अनुदान, CSR, समुदाय योगदान, NGO/Donor।
• पारदर्शिता र जवाफदेहिता – खर्चको निगरानी, लेखा परीक्षण।

३.कार्यक्रम कार्यान्वयन र सेवामा Mainstreaming

• स्थानीय तहका सभी सेवा (पानी, सरसफाई, कृषि, फोहर व्यवस्थापन) मा EFLG दृष्टिकोण।
• स्रोत मैत्री, ऊर्जा दक्ष, कम कार्बन फुटप्रिन्ट भएका सेवा प्रणाली।
• सामुदायिक सहभागिता – स्वयंसेवी समूह, टोल–समुदाय, परिवार।

४. संरचना र संस्थागत सुधार (Institutional Mainstreaming)

• स्थानीय तहमा वातावरणमैत्री संरचना र जिम्मेवारी निर्धारण।
• स्रोत, क्षमता, मानव संशाधन र प्राविधिक इकाईमा EFLG जिम्मेवारी।
• उदाहरण: हरित कार्यदल, वातावरणीय एकाइ, जलवायु अनुकूल टीम।

५. क्षमता विकास र जनचेतनामूलक कार्य (Capacity Building & Awareness)

• स्थानीय तहका कर्मचारी, समुदाय र निजी क्षेत्रको EFLG विषयक प्रशिक्षण।
• जनचेतना कार्यक्रम – जलवायु अनुकूल व्यवहार, फोहर न्यूनिकरण, जल/जैविक स्रोत संरक्षण।

६. अनुगमन, मूल्याङ्कन र रिपोर्टिङ (Monitoring, Evaluation & Reporting)

• EFLG सूचकांक, Green Indicators र प्रभाव मूल्याङ्कन।
• बजार, बजेट र कार्यक्रम कार्यान्वयन अनुगमन।
• सार्वजनिक रिपोर्टिंग – पारदर्शिता र जवाफदेहिता सुनिश्चित।

७. साझेदारी र नेटवर्किङ (Partnerships & Networking)

• निजी क्षेत्र (CSR), NGO, CBO, Donor, अन्तर्राष्ट्रिय संस्थासँग साझेदारी।
• ज्ञान, स्रोत र प्रविधि आदान–प्रदान।
• SDGs, Sendai Framework, Paris Agreement, Habitat III लक्ष्यहरूसँग स्थानीय योजना समन्वय।

५ EFLG Mainstreaming: आवधिक र बार्षिक योजनामा

१. आवधिक योजनामा Mainstreaming (Periodic / Multi-Year Planning)

• दिगो विकास लक्ष्यसँग समायोजन
  • सोह्रौं आवधिक योजना जस्ता राष्ट्रिय/स्थानीय योजनामा EFLG सिद्धान्त (हरित, दिगो, समावेशी) समावेश।
  • उदाहरण: भूमि उपयोग, फोहर व्यवस्थापन, जलवायु अनुकूल कृषि र पूर्वाधार।
• प्राथमिकता निर्धारण
  • आवधिक योजनामा प्रमुख हरित कार्यक्रमहरू पहिचान गरेर दीर्घकालीन बजेट र स्रोत योजना तयार।
• संघीय–प्रदेश–स्थानीय तह समन्वय
  • राष्ट्रिय र प्रदेश स्तरको नीति/अनुदानलाई स्थानीय तहको EFLG कार्यक्रमसँग समन्वय।
• प्रभाव मूल्याङ्कन र अनुगमन
  • हरित पूर्वाधार, फोहर व्यवस्थापन, जलस्रोत संरक्षण र खाद्य सुरक्षा परियोजनाको दीर्घकालीन प्रभाव मूल्याङ्कन।

२. बार्षिक योजनामा Mainstreaming (Annual / Yearly Planning)

• बार्षिक बजेटमा प्राथमिकता
  • हरित पूर्वाधार, फोहर व्यवस्थापन, जलस्रोत, सरसफाई र जलवायु अनुकूल परियोजनामा स्रोत केन्द्रित गर्नु।
• कार्यक्रम–आधारित योजना निर्माण
  • प्रत्येक विभाग र कार्यक्रममा EFLG दृष्टिकोण (environmental, social, economic) समावेश।
  • उदाहरण: सालमा वृक्षारोपण, सामुदायिक फोहर वर्गीकरण, सरसफाई अभियान।
• समुदाय र निजी क्षेत्रको सहभागिता
  • टोल–समुदाय, परिवार, NGO/CSO र निजी क्षेत्र (CSR) को वार्षिक योगदान योजना।
• मूल्याङ्कन र रिपोर्टिङ
  • हर वर्षको EFLG कार्यान्वयन मूल्याङ्कन र सार्वजनिक रिपोर्ट।
  • सुधारात्मक उपाय अगाडि बढाउने।

३. प्रविधि र उपकरण (Tools & Mechanisms)

• सूचकांक र ग्राफिक–ड्यासबोर्ड – हरित/स्रोत मैत्री कार्यक्रमको अनुगमन।
• GIS/Mapping – हरित क्षेत्र, फोहर व्यवस्थापन, जलस्रोत व्यवस्थापन।
• वार्षिक समीक्षा बैठक – समुदाय, निजी क्षेत्र र सरकारी प्रतिनिधि सहभागिता।

६ EFLG Mainstreaming:  MTEF (Medium Term Expenditure Framework)

१.MTEF मा Mainstreaming को अवधारणा

• MTEF भन्नाले 3–5 वर्षसम्मको बजेट र खर्च योजना हो, जसमा कार्यक्रम–आधारित बजेटिंग प्रणाली  र दिगो वित्तीय प्रबन्धन समावेश हुन्छ।
• MTEF मा EFLG Mainstreaming  भन्नाले स्रोत, बजेट र कार्यक्रमहरूमा वातावरणमैत्री, दिगो र समावेशी दृष्टिकोण समाहित गर्नु हो।
• उद्देश्य: दीर्घकालीन हरित, दिगो र जलवायु अनुकूल स्थानीय सेवा वितरण सुनिश्चित गर्नु।

२. मुख्य विधिहरू (Key Methods)

(क) दीर्घकालीन बजेट योजना र प्राथमिकता निर्धारण

• MTEF मा EFLG–संग सम्बन्धित कार्यक्रमहरू पहिचान।
• उदाहरण: फोहर व्यवस्थापन, जलस्रोत संरक्षण, हरित भवन निर्माण, जलवायु अनुकूल कृषि।
• प्राथमिकता अनुसार बजेट आवंटन (Allocation) र वित्तिय स्रोत योजना।

(ख) कार्यक्रम–आधारित बजेटिंग (Program-Based Budgeting)

• प्रत्येक विभाग/कार्यक्रममा EFLG दृष्टिकोण समावेश।
• सामाजिक, आर्थिक र वातावरणीय प्रभाव मूल्याङ्कन सहित।
• लागत–लाभ विश्लेषण गरेर दीर्घकालीन स्रोत उपयोग सुनिश्चित।

(ग) स्रोतको विविधीकरण (Diversification of Funding)

• सरकारी अनुदान + स्थानीय राजस्व + निजी क्षेत्र (CSR) + समुदाय योगदान + NGOs/Donor।
• स्रोत सुनिश्चित गर्दै प्रत्येक कार्यक्रमलाई दिगो बनाउने।

(घ) अनुगमन र मूल्याङ्कन (Monitoring & Evaluation)

• MTEF मा EFLG–संग सम्बन्धित सूचकांक (Green Indicators) समावेश।
• प्रत्येक वर्षको कार्यक्रम प्रगति, बजेट खर्च र वातावरणीय प्रभाव मूल्याङ्कन।
• सुधारात्मक कदम अगाडि बढाउने।

(ङ) समुदाय र निजी क्षेत्रको सहभागिता

• EFLG बजेट/कार्यक्रम योजना बनाउँदा टोल–समुदाय, परिवार, NGOs, निजी क्षेत्रको सुझाव र लगानी समावेश।
• पारदर्शिता र जवाफदेहिता सुनिश्चित।

३.फाइदा (Benefits of EFLG Mainstreaming in MTEF)

1. दीर्घकालीन दिगो वित्तीय योजना सुनिश्चित।
2. प्राथमिकतामा आधारित हरित बजेट आवंटन।
3. स्रोतको प्रभावकारी र पारदर्शी उपयोग।
4. स्थानीय तहको क्षमता विकास र समुदाय सहभागिता।
5. जलवायु अनुकूल, पर्यावरणमैत्री र समावेशी कार्यक्रमको स्थिरता।

७ EFLG Mainstreaming in बिषयगत योजना (Sectoral Planning)

१.अवधारणा (Concept)

• Sectoral Planning भनेको शिक्षा, स्वास्थ्य, कृषि, जलस्रोत, सरसफाई, फोहर व्यवस्थापन, उर्जा, वन र पर्यटन जस्ता विशेष क्षेत्रगत योजनाहरू तयार गर्नु हो।
• EFLG Mainstreaming भन्नाले यी बिषयगत योजनाहरूमा पर्यावरणमैत्री, दिगो र समावेशी सिद्धान्तहरू  समाहित गर्नु हो।

२.मुख्य विधिहरू (Key Methods)

(क) नीति र रणनीति स्तरमा समायोजन

• बिषयगत योजनाको नीति, लक्ष्य र कार्यक्रम निर्माण गर्दा EFLG सिद्धान्त समावेश।
• उदाहरण:
  • कृषि: जैविक खेती, जलवायु अनुकूल कृषि, बीउ विविधता संरक्षण।
  • शहरी/गाउँ विकास: हरित भवन, फोहर न्यूनिकरण, सार्वजनिक हरियाली क्षेत्र।
  • पानी/सरसफाई: स्वच्छ पानी, ढल व्यवस्थापन, पानी पुनः प्रयोग।

(ख) कार्यक्रम–आधारित योजना निर्माण

• प्रत्येक बिषयगत कार्यक्रममा स्रोत मैत्री र दिगो दृष्टिकोण।
• लागत–लाभ र वातावरणीय प्रभाव मूल्याङ्कन सहित योजना।

(ग) बजेट र वित्त व्यवस्थापन

• बिषयगत योजनामा EFLG–संग सम्बन्धित गतिविधिहरू प्राथमिकता अनुसार बजेट बिनियोजन ।
• स्रोतको विविधीकरण: सरकारी अनुदान, CSR, NGO/Donor, समुदाय योगदान।

(घ) अनुगमन, मूल्याङ्कन र रिपोर्टिङ

• Green Indicators र पर्यावरणीय/सामाजिक प्रभाव मूल्याङ्कन।
• कार्यक्रम प्रगति र बजेट खर्चको वार्षिक समीक्षा र सार्वजनिक रिपोर्टिंग।

(ङ) समुदाय र साझेदारीको समावेशीकरण

• टोल–समुदाय, परिवार, NGOs/CSOs, निजी क्षेत्र (CSR) को योगदान।
• योजना निर्माण, कार्यान्वयन र अनुगमनमा सहभागिता।

३.फाइदा (Benefits)

• दिगो र हरित विकास सुनिश्चित
  • बिषयगत योजना प्रत्येक क्षेत्रलाई पर्यावरणमैत्री र दिगो दृष्टिकोणमा केन्द्रित।
• स्रोतको प्रभावकारी उपयोग
  • प्राथमिकतामा आधारित बजेट र वित्तीय स्रोतको समुचित उपयोग।
• समावेशी स्थानीय शासन
  • महिला, बालबालिका, विपन्न वर्ग र समुदायको निर्णय प्रक्रियामा सहभागिता।
• स्थिरता र उत्थान्शीलता
  • जलवायु परिवर्तन र विपद् जोखिमसँग सामना गर्न सक्षम।
• अन्तर्राष्ट्रिय प्रतिबद्धतासँग समन्वय
  • SDGs, Sendai Framework, Paris Agreement, UNFCCC र Habitat III लक्ष्यहरू।